دل أو مىاندازد انداختنى ، پس اين وحى است وكلام خداست وكلام خدا به يك نحو نيست : بعضي آن است كه خدا با پيغمبران سخن گفته است ؛ وبعضي آن است كه در دلهاى ايشان انداخته است ؛ وبعضي خوابى است كه پيغمبران مىبينند ؛ وبعضي وحى فرستادنى است كه مردم آن را تلاوت مىكنند ومىخوانند ، پس آن كلام خداست ، پس اكتفا كن به آنچه وصف كردم از براي تو از كلام خدا ، بدرستى كه كلام خدا به يك نحو نيست ؛ ويك نوعش آن است كه رسولان آسمان به رسولان زمين مىرسانند . سائل گفت كه : يا أمير المؤمنين ! خدا اجر تو را عظيم گرداند كه عقده‌اى از دل من گشودى « 1 » . وبه سند معتبر منقول است از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام كه : جبرئيل با حضرت رسول صلّى اللّه عليه وآله وسلم گفت در وصف إسرافيل كه : أو حاجب پروردگار است ونزديكترين خلق است در درگاه خدا ولوحى از ياقوت سرخ در ميان دو ديدهء اوست ، پس چون خداوند عالم تكلّم مىنمايد به وحى ، لوح بر پيشانى أو مىخورد ، پس نظر در لوح مىكند وآنچه در آنجا مىخواند به ما مىرساند وما أو را در آسمان وزمين مىرسانيم وجارى مىگردانيم ، وأو نزديكترين خلق است به خدا وميان أو وخدا نود « 2 » حجاب است از نور كه ديده‌ها را خيره مىكند ووصف وعدّ آن نمىتوان نمود ومن نزديكترين خلقم به إسرافيل وميان من وأو هزار سال راه است « 3 » . مترجم گويد كه : مراد به حجب ، حجب معنوي نورانيت وتجرد وتقدس جناب مقدس ايزدى تعالى شأنه كه مانع است إسرافيل را از كيفيت حقيقت ذات وصفات أو ، يا مراد آن است كه ميان إسرافيل ومحلّى از عرش كه وحى آنجا صادر مىشود اين قدر فاصله هست ، چنانچه در روايت ديگر وارد شده است كه : لوح محفوظ را دو طرف است ؛ يك طرف بر عرش است ويك طرف بر پيشانى إسرافيل ، چون خداوند جلّ ذكره تكلّم به

--> ( 1 ) . توحيد شيخ صدوق 264 . ( 2 ) . در مصدر « هفتاد » آمده است . ( 3 ) . تفسير قمى 2 / 28 .